Całościowe zaburzenia rozwoju to grupa wrodzonych zaburzeń dotykających sfery motoryki, komunikacji i języka oraz percepcji. Zaburzenia te nie wpływają znacznie na długość życia, jednak utrudniają funkcjonowanie w społeczeństwie. Są nieuleczalne, ale przy wczesnym rozpoznaniu można dostosować edukację dziecka do jego potrzeb, co w znacznym stopniu ułatwi mu rozwój zdolności społecznych i językowych. Szybka interwencja rodziców, właściwa terapia i leczenie mogą przyczynić się do redukcji trudności w funkcjonowaniu w dalszym życiu dziecka.
Całościowe zaburzenia rozwoju
Całościowe zaburzenia rozwoju zwykle diagnozowane są we wczesnym etapie życia dziecka. Ich głównymi objawami są nieprawidłowości w zakresie interakcji społecznych i wzorców komunikacji oraz ograniczenie repertuaru zachowań i zainteresowań. Zalicza się do nich:
- autyzm wczesnodziecięcy
- autyzm atypowy
- zespół Aspergera
- zespół Retta
- dziecięce zaburzenia dezintegracyjne.
Przyczyny całościowych zaburzeń rozwoju nie są znane. Większość współczesnych badaczy uważa, że przyczyn należy szukać raczej w nieprawidłowościach rozwoju w okresie płodowym, jednak kwestia ta nadal nie jest w pełni wyjaśniona.
Autyzm wczesnodziecięcy
Do podstawowych objawów autyzmu zalicza się:
- całkowity brak mowy lub opóźnioną naukę mówienia
- niezdolność do interakcji społecznych, preferowanie samotnictwa
- przymus niezmienności otoczenia
- unikanie kontaktu wzrokowego
- niechęć do bliskości i przytulania się,
- wąskie zainteresowania
- zaburzenia mowy (nierozróżnianie zaimków, np. ja od ty, echolalia)
- dosłowne odczytywanie komunikatów, nierozumienie aluzji, metafor, ironii, żartów
- autystyczną izolację
- powtarzanie rytualnych, stereotypowych ruchów, kompulsywne układanie przedmiotów
- nadwrażliwość na bodźce w otoczeniu
- niezdolność do odczytywania emocji innych
- niezdolność do naśladowania innych
- problemy z komunikacją niewerbalną
- brak uśmiechu
- bawienie się zabawkami w sposób niezgodny z ich przeznaczeniem
- agresję i autoagresję.
Autyzm rozwija się do 3 roku życia, jednak nie wszystkie dzieci autystyczne przejawiają wszystkie wyżej wymienione cechy. Każdy autysta jest inny i poszczególne nasilenie objawów też jest inne u każdego małego pacjenta.
Autyzm atypowy
Autyzm atypowy różni się od autyzmu dziecięcego wiekiem, w którym się pojawia, bądź w sytuacji, gdy dziecko nie przejawia wszystkich deficytów koniecznych do postawienia diagnozy autyzmu. Rozpoznaje się wówczas, gdy nieprawidłowy lub wadliwy rozwój pojawia się dopiero po trzecim roku życia oraz brak jest widocznych odchyleń od normy w obszarach wymaganych dla rozpoznania autyzmu (mianowicie interakcji społecznych, komunikacji oraz zachowania, które jest ograniczone, stereotypowe, powtarzające się), mimo charakterystycznych zaburzeń w pozostałych. Autyzm atypowy występuje najczęściej u osób głęboko upośledzonych i u osób z ciężkim specyficznym zaburzeniem rozwojowym rozumienia mowy.
Zespół Aspergera
Zespół Aspergera traktuje się najczęściej jako łagodniejszy typ zaburzeń autystycznych. Objawy są podobne, jak w przypadku autyzmu wczesnodziecięcego, ale rozwój mowy i rozwój intelektualny są znacznie mniej upośledzone niż w przypadku „czystego” autyzmu. Prawidłowy rozwój poznawczy, logiczna komunikacja i większa samodzielność pozwalają osobie z diagnozą zespołu Aspergera na znacznie lepsze funkcjonowanie społeczne niż naos obie z diagnozą autyzmu.
Główne symptomy zespołu Aspergera, to:
- upośledzenie umiejętności społecznych
- problemy ze współpracą z innymi ludźmi
- problemy z rozumieniem języka niedosłownego
- zawężone zainteresowania (izolowana dziedzina wiedzy)
- przywiązanie do rutyny
- problemy z mimiką i niewerbalnym okazywaniem uczuć
- unikanie kontaktu wzrokowego i bliskości fizycznej
- dziwaczne zachowania.
Zespół Retta
Zespół Retta jest zaburzeniem neurologicznym, uwarunkowanym genetycznie. W większości przypadków występuje u dziewczynek. Oprócz upośledzenia funkcji psychicznych, u dzieci obserwuje się też niepełnosprawność ruchową. Dziecko zwykle rozwija się normalnie od urodzenia do około 6-18 miesiąca życia. Później można zaobserwować takie objawy, jak:
- utrata sprawności manualnej i zdolności mówienia
- stereotypowe ruchy rąk (wkładanie do ust, klaskanie, stukanie)
- niski wzrost, mała głowa, małe ręce
- zgrzytanie zębami
- przykurcze mięśniowe
- zaburzenia koordynacji ruchowej, trudności w chodzeniu, spastyczność
- napady padaczkowe
- ataki paniki
- unikanie kontaktu wzrokowego
- problemy w kontaktach społecznych
- brak uśmiechu
- nierozumienie mowy.
Terapia całościowych zaburzeń rozwojowych
Terapia dziecka z całościowym zaburzeniem rozwoju polega na zmaksymalizowaniu jego zdolności społecznych tak by mogło jak najbardziej sprawnie funkcjonować w społeczeństwie. Opiera się na kompleksowym podejściu do danego zaburzenia. Często dzieci korzystają z Treningu Umiejętności Społecznych, który pomaga im nauczyć się w miarę możliwości dostosować do wszelkich podstawowych oczekiwań społecznych. Dla rodziców istotna będzie psychoedukacja, by jak najlepiej mogli zrozumieć chorobę dziecka i zapewnić mu pełne wsparcie.
Ważne bydbać o zdrowie psychiczne dziecka dotkniętego całościowym zaburzeniem rozwojowym od samego początku, gdyż w ten sposób można zapobiec występowaniu dodatkowych problemów, które często są skorelowane z zaburzeniami rozwojowymi, takimi jak np. depresja czy zaburzania lękowe. Szalenie istotne jest wsparcie ze strony zespołu specjalistów, którzy kompleksowo, z różnych stron, pomogą wesprzeć rozwój dziecka. W zespole tym na pewno powinien znaleźć się psycholog, terapeuta i pedagog. W większości przypadków wskazane są także zajęcia z fizjoterapeutą, logopedą i zajęcia integracji sensorycznej..